Đèn nhà thi đấu đã sáng, nhưng dữ liệu vẫn còn tối

Đèn nhà thi đấu đã sáng, nhưng dữ liệu vẫn còn tối

Sáng hôm sau trận đấu, tôi ngồi lại một mình ở khán đài B của nhà thi đấu. Đội kỹ thuật đã về từ lâu, chỉ còn vài hàng ghế nhựa và một tờ bảng thống kê in vội. Trên tờ giấy có tên cầu thủ, có số áo, và bốn cột để trống. Trận đấu ấy không hề thiếu kịch tính: khán đài chật kín, tiếng hô vang theo từng pha bóng, một libero đổ người cứu bóng đến rách cả đầu gối. Nhưng người ghi chép kỹ thuật đã bỏ dở từ giữa set ba, vì không kịp phân loại đường bóng theo từng tình huống. Người ta thắp đèn nhà thi đấu để xem bóng chuyền, tôi thắp đèn để nhìn góc khuất. Góc khuất lần này là một trang giấy trắng mà tôi mang về nhà, đặt lên bàn, và ngồi nhìn rất lâu.

Bóng chuyền Việt Nam đang bước vào một trong những chu kỳ sôi động nhất trong nhiều thập niên. Đội tuyển nữ lần đầu tiên giành quyền dự giải vô địch thế giới — cột mốc được Liên đoàn Bóng chuyền Quốc tế (FIVB) xác nhận và truyền thông trong nước đưa tin suốt nhiều tuần. Các giải như VTV Cup, SEA V.League hay Cúp Hùng Vương xuất hiện dày hơn trên lịch thi đấu. Trần Thị Thanh Thúy trở thành cái tên được nhắc đến ở nước ngoài sau khi chuyển sang thi đấu chuyên nghiệp tại Nhật Bản. Khán giả trẻ bắt đầu biết tên các libero, biết phân biệt chủ công với đối chuyền.

Nhưng có một tầng khác của bóng chuyền Việt Nam vẫn chưa lớn lên cùng nhịp ấy: tầng dữ liệu.

Suốt nhiều năm theo dõi các trận đấu trong nước, tôi nhận ra mình thường phải chọn giữa hai cách viết — viết bằng cảm giác, hoặc viết bằng những thống kê không ai kiểm chứng được. Một bài báo có thể nói cầu thủ X ghi 25 điểm. Hai tờ khác nhau có thể đưa ra hai mức điểm khác nhau cho cùng một trận đấu. Cột "hiệu suất" xuất hiện ngày càng nhiều, nhưng rất ít nơi nói rõ đó là hiệu suất tấn công hay tỷ lệ ghi điểm thô. Chuẩn quốc tế gọi hai thứ đó bằng hai cái tên khác nhau, và khoảng cách giữa chúng trong một trận đấu có thể lên tới mười mấy phần trăm.

Điều đáng lo không nằm ở vài đơn vị bị ghi nhầm. Nó nằm ở chỗ toàn bộ hệ thống đọc trận đấu đang thiếu nền.

Trong bóng chuyền đỉnh cao, người ta không đánh giá một đội bằng số điểm ghi được. Họ đánh giá bằng tỷ lệ chuyền một hoàn hảo — phần trăm những đường bóng đầu tiên được đưa đúng vị trí để chuyền hai có thể mở toàn bộ menu chiến thuật. Chỉ số này quyết định gần như mọi thứ phía sau: chủ công có được đánh vào tường chắn một người hay hai người, đối chuyền có được thoáng ở vị trí số hai, hay cả đội buộc phải đánh bóng cao ở biên. Một đội chuyền một hoàn hảo 55% và một đội 38% có thể ghi số điểm gần bằng nhau, nhưng họ đang chơi hai môn thể thao khác nhau.

Ở các giải trong nước, tỷ lệ chuyền một hoàn hảo hầu như không được công bố. Số lần chắn bóng thành công trên mỗi set cũng vậy. Tỷ lệ ace trên lỗi giao bóng — chỉ số nói lên rất nhiều về độ trưởng thành của một tay giao bóng — gần như không xuất hiện trên bất kỳ bảng tin nào. Phần lớn những gì khán giả nhận được chỉ là điểm số cuối cùng. Điểm số là thứ dễ đếm nhất, và cũng là thứ dễ gây hiểu lầm nhất.

Hệ quả là nhiều kết luận chiến thuật được dựng trên cát. Một đội thua 1-3 có thể bị kết luận là yếu ở khâu tấn công biên, trong khi nguyên nhân thật nằm ở một vòng xoay bị kẹt: đội đó mất liên tiếp bốn, năm điểm khi chuyền hai ở hàng sau, vì không ai đỡ nổi cú giao bóng xoáy của đối phương. Không có dữ liệu nhận bóng tách theo từng vòng xoay, người viết chỉ còn cách phỏng đoán. Và phỏng đoán, khi được lặp lại đủ nhiều trên mặt báo, sẽ biến thành định kiến.

Tôi từng xem một trận mà đội thắng ghi ít điểm tấn công hơn đội thua. Nhìn vào bảng điểm, đó là nghịch lý. Nhìn kỹ hơn — bằng mắt, vì không có số liệu nào để đối chiếu — mới thấy đội thắng thắng ở khâu chắn bóng và ở những quả giao bóng phá vỡ hệ thống nhận bóng, buộc đối phương phải đánh bóng cao từ vị trí số bốn trong gần như mọi pha bóng quyết định. Đó là kiểu trận đấu mà dữ liệu sẽ kể rất hay, nếu có dữ liệu.

Có một nghịch lý tôi muốn nói thẳng: càng nhiều thống kê thiếu nguồn, người đọc càng hiểu ít hơn. Những cột thống kê được lấp đầy tạo ra cảm giác chắc chắn, trong khi thực chất chỉ là một dạng trang trí. Một bài viết có mười chỉ số sai định nghĩa sẽ gây hại nhiều hơn một bài viết chỉ có ba chỉ số đúng.

Nghề của tôi có một bài học khó chịu: khi chưa đủ dữ liệu, việc đúng nhất là đứng ngoài kết luận. Giới phân tích chuyên nghiệp gọi đó là trạng thái tạm ngưng: từ chối suy diễn từ một nền trống. Với bóng chuyền Việt Nam, thái độ này đặc biệt cần thiết. Một giải như VTV Cup có thể đưa một cầu thủ trẻ lên mặt báo chỉ sau hai trận hay, rồi ba tháng sau, khi phong độ đi xuống, chính tờ báo ấy quay sang đặt dấu hỏi về bản lĩnh của cô. Không ai xem lại dữ liệu, vì chẳng có dữ liệu nào để xem.

Phản kháng lại điều đó không có nghĩa là quay lưng với thống kê. Đó là phản kháng lại sự lười biếng được trang điểm bằng vài dòng in đậm. Đứng giữa đường chạy và khán đài đủ lâu, tôi biết một kỷ lục không thuộc về một mình ai — nó thuộc về cả hệ thống ghi chép đứng sau.

Đêm cuối giải, sau khi khán đài đã tắt đèn, tôi đứng lại chỗ bàn ghi chép. Một cô sinh viên tình nguyện vẫn còn ngồi đó, cặm cụi gõ lại từng pha bóng vào máy tính xách tay. Cô bảo phải gõ xong trước khi ban tổ chức thu thiết bị. Không ai trả tiền cho cô cho việc này, và cũng chẳng mấy ai đọc bảng dữ liệu cô gõ.

Trận đấu kết thúc, nhưng khán đài vẫn vang trong tôi như một không gian riêng. Bóng chuyền Việt Nam sẽ không tiến xa hơn bằng cách hô to hơn, mà bằng cách ghi lại trung thực hơn những gì đã xảy ra trên sân — bắt đầu từ một người ngồi lại sau khi mọi người đã về.